02 Aanbevelingen en tools

Wat is onderzocht:

De sociaalwerkstudenten hebben een ontwerpgericht onderzoek uitgevoerd om antwoord te kunnen geven op de volgende hoofdvraag: Hoe kunnen sociaal werkers van Tintengroep binnen de sociaalwerkorganisaties in Drenthe, met een overzicht van de armoede-interventies, deze effectief inzetten bij de aanpak van intergenerationele armoede?

Bevindingen

Uit de interviews met alle bevraagde sociaal werkers kwam naar voren dat er binnen de organisaties van Tintengroep verschillende armoede-interventies ingezet worden, maar de mate waarin deze worden ingezet verschilt per organisatie. Dit gebrek aan eenheid leidt tot verschillen in de aanpak van armoede. Als sociaal werkers geen inzicht hebben in wat hun collega’s elders doen, wordt kennisdeling beperkt. Collega’s kunnen mogelijk waardevolle ervaringen en best practices hebben ontwikkeld, die anderen niet kennen of toepassen. Dit benadrukt het belang van deze wegwijzer. 

Tool

Na inventariseren van de behoeften, zijn de studenten tot een fysieke en online poster gekomen. Deze poster toont de generatiearmoede-interventies per organisatie. Het stelt sociaal werkers in staat om snel en eenvoudig inzicht te krijgen in de beschikbare interventies. Dit vergroot niet alleen de effectiviteit van de hulpverlening, maar biedt ook een waardevolle bijdrage aan het doorbreken van de vicieuze cirkel van generatiearmoede. Door de toegankelijkheid van het product kunnen sociaal werkers beter afstemmen op de specifieke behoeften van cliënten en gerichter werken aan de aanpak van generatiearmoede. Daarnaast biedt het ook de mogelijkheid om richting en opdrachtgever inzichtelijk te maken welke werkzaamheden er binnen de werkorganisatie worden uitgevoerd om generatiearmoede te bestrijden. 

Deze tool heeft als inspiratie gediend voor hoofdstuk 1 van deze wegwijzer. 

Aanbevelingen

• Voor nieuwe medewerkers is het wenselijk om de poster op te nemen in het inwerkproces, dit kan worden meegenomen in de bestaande e-learning. Dit biedt nieuwe medewerkers de mogelijkheid om zich vertrouwd te maken met de interventies die binnen hun werkorganisatie worden aangeboden.
• Tintengroep kan haar sociaal werkers verder ondersteunen door de Databank Effectieve Sociale Interventies van Movisie onder de aandacht te brengen. Deze databank biedt een overzicht van landelijk ingezette, evidence-based interventies die sociaal werkers kunnen ondersteunen bij het kiezen van effectieve aanpakken om generatiearmoede te bestrijden.

Wat is onderzocht:

De doelstelling van het onderzoek was het in kaart brengen van de succes- en belemmerende factoren van twee interventies bij Sedna (aanpak generatie armoede) en Impuls (kansen4kinderen) zodat indien nodig de interventies van elkaar kunnen leren en sociaal werkers gerichtere hulp kunnen bieden aan de doelgroep.

Bevindingen 

• De succesfactoren bij Sedna zijn: het gebruik van gezinsbudgetten, de presentiemethode en voldoende tijd om verandering te bewerkstelligen.
• De succesfactoren bij Impuls zijn: financiële ondersteuning, laagdrempelige toegang tot hulp, een niet-oordelende en luisterende houding.
• De belemmerende factoren bij Sedna zijn: wantrouwen van cliënten, de neiging van cliënten om in de slachtofferrol te kruipen en communicatieproblemen door een lager intellect bij cliënten.
• De belemmerende factoren bij Impuls zijn: wantrouwen vanuit cliënten, onvoldoende betrokkenheid van leerkrachten bij signalering en de tijd die nodig is om intergenerationele patronen te doorbreken. Het doorbreken van deze patronen is essentieel, maar tijdrovend, wat een uitdaging vormt voor de interventies. 

Aanbevelingen

Sedna

• Zorg voor korte communicatie stromen met gemeente, met als doel het belang van de interventie positioneren. Vooral de gezinsbudgetten zijn erg waardevol in de aanpak van generatie armoede. Sociaal werkers die de interventie uitvoeren willen hier graag een rol in spelen in het vertellen over de voortgang van de interventie. 
• Het gezinsbudget blijkt cruciaal te zijn in de aanpak van generatie armoede. Het belang hiervan zou blijvend gepositioneerd moeten worden.

Impuls

• Vergroot de betrokkenheid van basisschoolleerkrachten bij het signaleren van achterstandssituaties.
• Organiseer informatieavonden om leerkrachten te leren waar ze op moeten letten (bijv. lege broodtrommels, versleten kleding, slechte hygiëne).
• Verbeter het contact tussen leerkrachten en sociaal werkers om signalering en doorverwijzing makkelijker te maken.

Wat is onderzocht 

In dit ontwerponderzoek is onderzocht hoe de financiële zelfredzaamheid van klanten met schulden vergroot kan worden door middel van hulpverlening. Het doel was om tot een geschreven advies of product te komen dat bijdraagt aan het verbeteren van het professioneel handelen van Vaart Welzijn ten behoeve van de inwoners uit Assen.

Bevindingen

Professionals signaleren dat het vroegtijdig stoppen met schuldhulpverlening een groot knelpunt is, vooral doordat Vaart Welzijn vanuit vrijwilligheid werkt. Klanten stoppen vaak zodra de schulden zijn opgelost, zonder dat er gewerkt is aan onderliggende problemen of gedragsverandering, wat leidt tot terugval.

Hoewel professionals actief proberen het gesprek aan te gaan over financieel gedrag, stuiten zij op uitdagingen zoals een gebrek aan motivatie bij klanten. Vooral het profiel met ‘minder motivatie’ vraagt extra aandacht. Ook speelt schaamte en het gevoel van falen een rol in de lage bereidheid om hulp te accepteren.

Er is behoefte aan een praktisch hulpmiddel dat gesprekken ondersteunt en helpt om onderliggende oorzaken van schulden bespreekbaar te maken. Dit hulpmiddel moet maatwerk mogelijk maken, samenwerking bevorderen én de eigen regie van de klant respecteren.

Tool

Uiteindelijk zijn de studenten uitgekomen op het product ‘Kaartenset Schulden’. Deze set bestaat uit verschillende categorieën met vragen en/of stellingen. Elke categorie is ontworpen om in te spelen op een specifieke uitdaging in de hulpverlening, een wens van inwoners of professionals en de belangrijkste aandachtspunten uit de literatuur. Dit product helpt het hulpverleningscontact te verdiepen door verder te gaan dan alleen het bieden van praktische oplossingen. Het richt zich op de onderliggende oorzaken van  schulden, waardoor de impact van schuldenproblematiek vermindert en de kans op een blijvende oplossing toeneemt.  Voor de lange termijn zou Vaart Welzijn kunnen overwegen om vertaalde en visuele versies van de kaartenset te ontwikkelen, mogelijk in samenwerking met Ambiq of buurtmaatschappelijk werkers.

Wat is onderzocht 

Het onderzoek richt zich op de versterking van mentaal, sociaal en pedagogisch kapitaal bij kinderen uit gezinnen in generatiearmoede in Steenwijkerland. Daarbij wordt geanalyseerd hoe effectief de interventies van Sociaal Werk De Kop hierin zijn. Het doel is vast te stellen in hoeverre deze interventies bijdragen aan het vergroten van gelijke kansen en het verbeteren van het sociaal functioneren van deze gezinnen.

Wat zijn de bevindingen

Uit de resultaten blijkt dat Sociaal Werk De Kop een positieve invloed heeft op gezinnen in generatiearmoede in Steenwijkerland. Sociaal werkers versterken kapitalen via laagdrempelige interventies en focussen zich op het opbouwen van vertrouwen en sociale verbinding. De interventies bij Sociaal Werk De Kop zijn effectief, maar worden volgens de interview- en enquêteresultaten niet vaak bewust ingezet tegen generatiearmoede. Sociaal Werk De Kop zet diverse interventies in die bijdragen aan het versterken van de drie kapitalen. Voorbeelden zijn:  

• Het inloopspreekuur biedt praktische hulp en mentale rust, wat bijdraagt aan sociaal en mentaal kapitaal. De voorzieningenwijzer geeft financieel inzicht en vermindert stress, wat het opvoedklimaat ten goede komt.
• Vroegsignalering van betalingsachterstanden blijkt effectief in het voorkomen van problematische schulden en het vergroten van verbondenheid. Toch ligt hier ruimte voor verbreding: signalering zou alle vormen van kapitaal moeten omvatten, niet alleen het financieel kapitaal.
• Sociale netwerken zoals (T)huiskamers en Steunouders dragen bij aan pedagogisch kapitaal door ondersteuning te bieden bij opvoeding en het versterken van sociale netwerken.
• Hoewel financiële regelingen zoals de Meedoen-regeling formeel geen interventie zijn, spelen sociaal werkers een belangrijke rol in het signaleren en toegankelijk maken ervan. Dit verlaagt drempels tot hulp en vergroot financiële rust.
• Ook projecten gericht op talentontwikkeling, zoals Impacter en Cultuurlab, versterken kapitaal bij jongeren door het vergroten van zelfvertrouwen en sociale verbondenheid.

Aanbevelingen

De gecombineerde inzet van de genoemde interventies draagt bij aan het vergroten van gelijke kansen. 

Sociaal Werk De Kop handelt grotendeels in lijn met de kernwaarden van sociaal werk (IFSW,2014), maar doet dit als ‘onbewust bekwaam’. Door bewustwording, kennisdeling en theoretische verdieping kan deze praktijk verder worden versterkt. Zo ontstaat er ruimte om generatiearmoede op een meer samenhangende en doordachte manier aan te pakken, met focus op het écht versterken van kapitaal en het vergroten van gelijke kansen. 

Door professionals bewust te maken van hun vooroordelen en door een gedeeld begrippenkader te creëren rond generatiearmoede en de vormen van kapitaal, ontstaat ruimte voor meer inclusief, gelijkwaardig en krachtgericht handelen.   

Tool

Isabella heeft naar aanleiding van haar bevindingen de tool 'Gezien en Gehoord' ontworpen. De interventie Gezien en Gehoord is een interactieve werkvorm die gesprekken over generatiearmoede op een toegankelijke, reflectieve en krachtgerichte manier ondersteunt. De praatkaarten stimuleren bewustwording bij professionals, versterken hun handelingsvermogen en bevorderen samenwerking en gedeeld taalgebruik rondom generatiearmoede, sociaal, mentaal en pedagogisch kapitaal. De interventie is ontwikkeld voor zowel professionals als gezinnen die te maken hebben met generatiearmoede. De uitvoering vraagt om weinig middelen: jezelf of een kleine groep (1–6 personen), een veilige gespreksomgeving en de bijbehorende kaartensets zijn voldoende. De werkvorm is flexibel inzetbaar in diverse situaties, zoals  teamoverleggen, intervisies of gesprekken met cliënten, en laat ruimte voor eigen invulling. De kracht van de kaarten ligt in hun eenvoud en toegankelijkheid: complexe thema’s zoals generatiearmoede en kapitaaltheorie worden op een laagdrempelige manier bespreekbaar gemaakt, ongeacht opleidingsniveau of ervaring. 

Voor de effectevaluatie van de interventie zijn drie verschillende evaluatie- instrumenten ontworpen, afgestemd op de doelgroep.

Wat is onderzocht 

Het doel van het onderzoek is om meer inzicht te verkrijgen over de ervaringen van de sociale werkers ten aanzien van de interventies binnen de kapitaalbronnen die ze uitvoeren op het gebied van generatiearmoede in Groningen. 

Wat zijn de bevindingen 

• Wanneer we het hebben over mentaal kapitaal blijkt dat intergenerationele armoede veel stress veroorzaakt, wat ook de ontwikkeling van kinderen negatief beïnvloedt. Sociale werker draagt bij aan mentaal kapitaal door als luisterend oor fungeren, waardoor de cliënt zich gehoord en begrepen voelt. Dit vermindert het gevoel van stress, wat weer een positief effect heeft op de kinderen binnen het gezin. De sociale werkers zien dat deze interventies een positief effect hebben, zolang er tijdens de individuele begeleiding echt geluisterd wordt naar wat de cliënt zelf wilt en denkt dat hij of zij zelf nodig heeft. Als er door de sociale werkers te snel in oplossingen wordt gedacht, kan dit voor de cliënt juist averechts werken.  
• Binnen het sociaal kapitaal blijkt schaamte vaak tot sociaal isolement te leiden. Door samen sociale netwerken in kaart te brengen en collectieve activiteiten te organiseren, worden cliënten gestimuleerd om contact te leggen en voelen zij zich minder alleen.
• Cultureel kapitaal wordt versterkt via kunst- en cultuuractiviteiten. De inzet van een cultuurcoach stimuleert samenwerking met partners en uitbreiding van culturele initiatieven.
• Tot slot wordt het pedagogisch kapitaal aangepakt door jongeren vroegtijdig bewust te maken van geld via voorlichting en trainingen. Dit helpt bij hun sociale en emotionele ontwikkeling en laat zien dat armoede geen vaststaand toekomstbeeld hoeft te zijn.

Wat is onderzocht

In dit beknopte onderzoek heeft door middel van interviews met sociaal werkers van Tinten geanalyseerd hoe zij vinden dat de VoorzieningenWijzer bijdraagt aan de aanpak en/of preventie van armoede onder inwoners van Oost-Groningen. 

Bevindingen

Uit de interviews komt naar voren dat interventies met de VoorzieningenWijzer niet volledig maatwerk kunnen bieden, terwijl dit de belangrijkste factor is voor een effectieve aanpak van armoede. Ook geven sociaal  werkers aan dat de doelen van de VoorzieningenWijzer kunnen worden behaald door gebruik te maken van hun eigen kennis en expertise. Dit roept vragen op over de effectiviteit van de VoorzieningenWijzer als interventie voor armoedepreventie en -bestrijding. 

Aanbeveling

Het gebruik van de VoorzieningenWijzer in Oost-Groningen kritisch te evalueren door meer sociaal werkers te bevragen over hun ervaringen. Ook omdat bij de werkorganisatie in Overijssel men wel tevreden is met de VoorzieningenWijzer.

Wat is onderzocht 

De sociaal werk studenten hebben een ontwerpgericht onderzoek uitgevoerd. Naar aanleiding van de uitkomsten van het onderzoek van Roosmarijn richt het onderzoek zich op hoe we schoolmaatschappelijk werkers en leerkrachten handvatten kunnen bieden om armoede bespreekbaar te maken.  Doordat er veel schaamte rondom dit onderwerp ligt, is het een lastig thema om bespreekbaar te maken. Terwijl het juist enorm belangrijk is om generatiearmoede zo vroeg mogelijk te signaleren en bespreekbaar te maken. Uit onderzoek blijkt namelijk dat kinderen die in armoede opgroeien vaak al een achterstand in hun ontwikkeling hebben. Daarom is het belangrijk om armoede vroegtijdig te signaleren en passende hulp te bieden, zodat kinderen zich beter kunnen ontwikkelen en uiteindelijk meer kans hebben om de cirkel van generatiearmoede te doorbreken.

Tool

De studenten hebben een praatkleurplaat ontwikkeld. Het doel van de praatkleurplaat is om op een laagdrempelige manier armoede bespreekbaar te maken. Deze praatkleurplaat zorgt ervoor dat kinderen gemakkelijker kunnen praten over hun gedachten en emoties. Daarnaast blijkt uit het onderzoek dat het belangrijk is om naar verschillende leefgebieden te kijken. Dit is ook meegenomen in de ontwikkeling van het product. De praatkleurplaat biedt inzicht in de volledige leefomgeving van het kind, zodat het gemakkelijker wordt om de juiste ondersteuning te bieden. Het product is aangevuld met vragen over verschillende gebieden

Aanbevelingen

Een interessante aanbeveling is dat professionals een ethisch dialoog rondom het thema armoede waardevol vinden om scherp te blijven en ingewikkelde casussen van meerdere perspectieven te bekijken. Er is naar voren gekomen dat het helpend zou kunnen zijn om dat te implementeren in de praktijk door regelmatig een bijeenkomst te houden over een ingewikkelde casus. Een aanbeveling is dan ook om verder onderzoek te doen naar mogelijkheden hiervoor. 

Wat is onderzocht

Dit betreft een verkenning in de Toeslagenservicepunten (TSP) met als doel om als Tintengroep een eenduidige lijn te ontwikkelen waarbij het wel of niet hebben van een TSP en het inwinnen van advies bij het Stella-team van de Belastingdienst passend is.  

Bevindingen 

Uit onderstaande informatie is naar voren gekomen dat er geen belemmeringen zijn op juridisch en inhoudelijk vlak om als TSP gepubliceerd te staan bij de Belastingdienst. Medewerkers zijn over het algemeen voldoende bekwaam om juridische ondersteuningsvragen te beantwoorden en/of weten waar ze de informatie hiervoor kunnen vinden. Juridisch bekeken kunnen we bij een verkeerd advies  niet aansprakelijk worden gesteld, omdat de inwoner zelfverantwoordelijk blijft. Net als bij onze 
andere dienstverlening zijn we wel verwerkingsverantwoordelijk (AVG).  

Het hebben van een contract met de Belastingdienst voor de uitvoering van een TSP brengt voordelen met zich mee. De laagdrempelige en snelle ondersteuning vanuit Dienst Toeslagen bij complexe juridische ondersteuningsvragen wordt door medewerkers van grote meerwaarde gezien. Een overzicht van deze ondersteuning is te vinden in bijlage 2. Daarnaast biedt het zijn van een TSP de kans om sociaaljuridische ondersteuning zo dicht mogelijk bij de inwoners te organiseren en via deze uitrol onze sociaaljuridische ondersteuning extra bij opdrachtgevers en netwerkpartners onder de aandacht te brengen. Daarmee kunnen we stellen dat een TSP bijdraagt aan de kwaliteit en toegankelijkheid van sociaaljuridische dienstverlening.  

De gemeenten ontvangen vanuit het Rijk budget voor onder andere het inrichten van een TSP binnen de gemeente of voor andere middelen die de Robuuste Rechtsbescherming in de gemeente waarborgen. Dit zijn de zogenoemde POK-middelen. Daarmee zouden gemeenten de uitvoerende (werk)organisaties ook moeten vergoeden voor de dienstverlening als TSP en dit transparant moeten maken in de opdracht van de betreffende organisatie.  

Aanbevelingen  

1. Een TSP kan een duidelijke meerwaarde hebben voor en binnen de uitvoering van de opdracht. Voor de werkorganisaties zonder TSP is het daarmee aan te bevelen om met de gemeente te verkennen of dit inderdaad onderdeel zou moeten zijn van de lokale opdracht. 
2. Als een TSP onderdeel is/wordt van de opdracht, is het aan te bevelen om met de gemeente af te stemmen dit expliciet in de opdracht te laten verwerken. Met de bijbehorende financiële middelen vanuit de gemeente. Zo maak je transparant dat je als werkorganisatie de taak t.a.v. Robuuste Rechtsbescherming binnen de gemeente uitvoert. Daarbij wordt geadviseerd om de TSP op de website van de Belastingdienst te publiceren. 
3. Met als doel om het risico op aansprakelijkheid juridisch af te dichten wordt geadviseerd om in de dienstverlening aan de inwoner te benadrukken dat de inwoner altijd zelf verantwoordelijk is voor de werkzaamheden die wij op hun verzoek uitvoeren. De keuze om dit mondeling of schriftelijk via een beknopt (machtigings-)formulier regelen, laten we aan de werkorganisatie zelf over.  
4. Je kunt ook zonder een TSP gebruik maken van de diensten van het Stella-team. Geadviseerd wordt om medewerkers / collega's van deze mogelijkheid op de hoogte te stellen.